DJ Suna zet de toon op vrijdag 11 september in de lounge van de Rijksacademie: ze begint de ochtendsessie van de Top-dag voor trainees met aanstekelijke muziek. Ze hebben er zin in. Want deze tweehonderd jonge mensen hebben zeer bewust gekozen voor de publieke zaak en taak. Ze werden na een zware selectie rijkstrainee, financial trainee, audit trainee of juridisch trainee en vandaag is de aftrap van hun opleidingsprogramma. Deze dag staat in het teken van ambtelijk vakmanschap. Dagvoorzitter Astrid Feiter en DJ Suna houden het tempo en ritme er in. Ze leiden iedere spreker in en uit met door hen gekozen nummers: muziek met een boodschap.

De centrale vraag is duidelijk: wat kunnen de trainees verwachten en vooral: wat verwacht de overheid van de trainees? Manon Leijten, SG bij Financiën is duidelijk: “We willen niet dat jullie je zo snel mogelijk aanpassen aan de organisatie, in de bestaande mal worden gedrukt, maar rekenen er op dat we van jullie kunnen leren, dat jullie ons scherp houden, ons jullie visie geven, ons tegenspreken en dat jullie ongeduldig blijven. Zo kunnen we – hopelijk – op nieuwe manieren oude problemen oplossen.” Haar muziektip daarbij: ‘Don’t stop me now’ van Queen.

Wassila Hachchi, Kamerlid voor D66 begon haar werkzame leven bij de marine. Dat was niet makkelijk voor iemand met een uitgesproken mening. “Denk je dat ik naar je luister? Tel eens even die dingen op je mouw.” Dat hoorde ze iets te vaak van hoge officieren. Later, als beleidsmedewerker bij EZ en Defensie was het vaak “De politiek heeft al besloten.” Toen kwam – zoals bij veel van haar collega’s – ‘de politiek op haar pad’ en was ze even als ‘Alice in Wonderland’. Nu 5 jaar politica merkt ze dat veel wezenlijke veranderingen juist uit de ambtenarij komen. Tja…
Haar les? Blijf trouw aan jezelf. Haar muziek? ‘Freedom’ van Pharell Williams.

Kees Vendrik van de Algemene Rekenkamer ziet de trainees graag als zijn geestverwanten: “Jullie zijn net als ik betrokken bij de publieke zaak.
En dat is belangrijk. Want de publieke zaak is de hoofdaandeelhouder van onze beschaving.” Maar hoe zet je je succesvol in voor die publieke zaak? Door de overheid nooit te vergelijken met een bedrijf, door je altijd te realiseren dat de democratie het laatste woord heeft en je altijd te houden aan – en bewust te zijn van – de vereisten van onze rechtstaat. Hij citeert oud-vicevoorzitter van de Raad van State Tjeenk Willink: “Er is geen evenwicht zonder tegenwicht.” Vendrik: “Alleen zo creëren we een overheid die herkend en erkend wordt door het publiek.” Er is dus veel te doen en veel te leren. Maar, raadt hij de trainees aan: je moet er zo nu en dan even uitstappen en omkijken in verwondering. Liefst op de tonen van Pink Floyd: ‘We don’t need no education’.

Na de pauze splitst de menigte zich in werkgroepen. Eén van de werkgroepen heeft als titel: ‘Ambtelijk vakmanschap of bureaucratisch onbehagen?’ en wordt geleid door Marit Lüschen en Arjan Widlak van de Kafkabrigade. Deze brigade is in het leven geroepen om onnodige bureaucratie te bestrijden en te voorkomen. Is er dan ook nodige bureaucratie? Jazeker. Hoe maak je het onderscheid? Daar gaat de workshop over. Eerst eens kijken hoe het met de eigen beleving van bureaucratie staat. Marit vraagt: “Wie van jullie heeft er al eens een boete gehad? Meer dan de helft van de handen gaat omhoog. Oeps. Toch eens opnieuw naar de selectie kijken? Gelukkig gaat het vooral om boetes voor ondeugdelijke fietsverlichting…

Ondertussen laat Gerda Deekens van Kracht in NL in de zaal daarnaast de deelnemers vertellen over hun maatschappelijke initiatieven. Want die bepalen immers voor een deel wie ze zijn en waar ze staan in hun nieuwe werkomgeving. De trainees zijn bijzonder actief: van voorlezen tot vrouwenrechten, van huiswerkbegeleiding tot vluchtelingenwerk, van het oprichten van een energiecoöperatie tot koken voor de buurt. Een trainee komt er zeker in de ambtenarij: hij is bezig om het zorgproces van iemand te optimaliseren.
Die band met maatschappelijke initiatieven kan volgens Deekens goed van pas komen in hun nieuwe werkomgeving. Want er is duidelijk een transitie gaande van bureaucratie en hiërarchie naar doe- of netwerkeconomie. Er vormt zich volgens haar een nieuwe topsector van kleine initiatieven in de samenleving. De overheid moet daar oog voor hebben en er zo goed mogelijk gebruik van maken om eigen doelstellingen te realiseren. Door gebruik te maken van wat er is kunnen kleine initiatieven grote gevolgen hebben. Iedere trainee kan daaraan zijn of haar steentje bijdragen. Hun maatschappelijke betrokkenheid nu geeft hoop voor de toekomst.

Tijd voor de lunch: stapels heerlijke broodjes, een glaasje jus, en netwerken op een bankje in de tuin.

Dagmar Winkelhorst is Jonge Ambtenaar van het Jaar 2015. Ze werkt al ruim tien jaar voor de gemeente Midden-Delfland, al een paar jaar als “leidinggevende in een mannenomgeving”. Zij heeft een frisse kijk op de kracht en macht van jonge ambtenaren: “Men zegt altijd: jongeren hebben nieuwe ideeën. Ik zeg: jongeren hebben juist nog géén idee.” Maar dat is positief: jonge ambtenaren kunnen juist gebruik maken van wat ze nog niet weten en zo de juiste vragen stellen. Winkelhorst waarschuwt ook: “Verwacht niet onmiddellijk een grote rol, kom niet steeds met je mening aanzetten. Dat wordt snel als vervelend ervaren.. “Haar les: Leer eerst je organisatie kennen, leer luisteren, maar uit je mening als je ziet dat je een goed zetje kunt geven. ” Haar muziek: ‘Read all about it’ van Emeli Sande.

Op zolder is het een geren en gedraaf van belang. Daar geven Irene van Rijsewijk en Tonco Modderman een lesje politiek. Ze verdelen de trainees over vijf fracties: van Reuze Rechts tot Lekker Links en wijzen een minister en een paar assistenten aan. De minister is van IenM en aan de orde zijn de tweede termijn en de stemmingen in de Tweede Kamer. Het gaat vandaag over een wetsvoorstel dat de energietransitie in Nederland moet veroorzaken: over kerncentrales, zonnepanelen en btw-tarieven.

De fracties moeten overleggen, moties en amendementen indienen en spreken tijdens de plenaire vergadering. Dat doen ze met groot enthousiasme en veel flair. Maar het valt niet mee. Het is niet makkelijk om te onthouden dat je moet spreken via de voorzitter, dat je niet de minister maar de Kamer moet overtuigen en dat een minister geen moties aanneemt. In het heetst van de strijd wordt de Kamer ‘het Congres’, heet de fractie Reuze Rechts opeens ‘Rete Rechts’, en doopt de nieuwe Mark Rutte de fractie Religieus Motief om tot ‘Lekker Religieus’. Het is een aangename en hectische workshop die in een dik uur tot een lange lijst geleerde lessen leidt. Uiteindelijk verwerpt de Kamer het wetsvoorstel – ook de coalitie stemt tegen – en stapt de minister op. Conclusie van één van de trainees: “Als je geen idee hebt wat je doet, gaat het mis.” En zo is het.

In de plenaire zaal staat frisdrank en wacht staatssecretaris Dekker van OCW. Hij waarschuwt de trainees dat ze zich niet moeten laten opslokken door “monster van parafen en overleggen” maar zich moeten blijven afvragen: leidt wat ik doe tot beter onderwijs, betere zorg, betere wat dan ook? Een trainee vraagt: “Bestaat de vierde macht” Antwoord: “Ja. Niet op een Machiavellistische manier maar ambtenaren hebben wel degelijk invloed”. Vraag: “Hoe gaat u daarmee om?” Antwoord: “Heel ontspannen”. En dat tekent het optreden van Dekker. Niet bang voor vragen, niet bang voor discussie. Maar de boodschap is duidelijk: een ambtenaar is er niet – alleen – om problemen te signaleren maar vooral om oplossingen te bedenken. Niet slaafs de hogere machten volgen maar zelf blijven nadenken. Zijn muziekkeuze: The Taxman van The Beatles. Basiskennis volgens de staatssecretaris.

Tijd om af te sluiten en de bierkraan open te draaien. DJ Suna draait op verzoek ‘We don’t need no education’ van Pink Floyd en het bleef nog lang onrustig aan de Zeestraat.